Czy zastanawiali się Państwo czym jest kreatywność? Czy kreatywności można się nauczyć? Czy da się wyćwiczyć abstrakcyjne myślenie, znajdywanie rozwiązań, przekształcanie problemu w wyzwanie, pomysłowość…
Od 15 lat obserwuje i uczestniczę w twórczym myśleniu dzieci, ich umiejętności poszukiwania rozwiązań, konstruowaniu rzeczywistości z klocków, farb i plasteliny. Przez te lata wiele się nauczyłam od dzieci, a najważniejszą naukę jaką mogą dać nam dzieci to ich nieograniczona wyobraźnia. „Sięgaj, gdzie wzrok nie sięga”. Przecież jabłka nie muszą być tylko czerwone, zielone i żółte. Dziecięca wyobraźnia i chęć poznawania są podwaliną do rozwoju tzw. myślenia dywergencyjnego (oznacza: tworzenie kilku kreatywnych rozwiązań tego samego problemu. To spontaniczne, płynne oraz nielinearne podejście oparte na ciekawości i nonkonformizmie - J.P. Guilford). Myślenie dywergencyjne charakterystyczne jest u dzieci, gdzie radość, wyobraźnia oraz świeża perspektywa czyni ich rozważania bardziej swobodnymi. Czy wszystkie dzieci muszą myśleć stereotypowo? Nie wszyscy ludzie muszą myśleć tak samo, obierając tylko znane schematy. Gdyby tak było to do dziś dnia nie wiedzielibyśmy co to jest żarówka, telefon i wiele innych wynalazków, które zostały wymyślone przez ludzi posiadających zdolność myślenia dywergencyjnego. Niestety bardzo często powodujemy u dzieci zahamowanie rozwoju tego myślenia. Podam przykład:
Na wakacjach mama z trzy letnim synkiem wybrała się na spacer. Nagle chłopiec zobaczył pierwszy raz w życiu cielaczka – Spójrz mamo – powiedział – jaki wielki pies. Mama roześmiała się i odpowiedziała – Nie, Jasiu, to jest mała krówka, cielaczek. Przemyślawszy potem całe zdarzenie, mama doszła do wniosku, że powinna była potraktować uwagę syna zupełnie inaczej. Na przykład tak: - Owszem, ma cztery nogi jak pies. A w czym jeszcze przypomina psa? Albo: To jest mała krówka. Nigdy jeszcze nie widziałeś cielaczka. Czym różni się od psa? Błąd mamy polegał na tym, że nie wykorzystała okazji, aby u Jasia wzmocnić zdolność rozumowania. Wręcz przeciwnie, podała chłopcu gotową odpowiedź. Błędem było także to, że mama roześmiała się. Dała tym samym chłopcu do zrozumienia, że nie warto się odzywać, aby nie zostać wyśmianym.
Doskonaląc swój warsztat pracy dużo czasu poświęciłam na dokształcanie się w zakresie stosowania metod i technik Twórczego Rozwiazywania Problemów w praktyce.
W naszym przedszkolu od początku roku szkolnego zaczęliśmy wprowadzać program z zakresu preorientacji zawodowej. Realizując kolejny temat dotyczący zawodów, zapytałam dzieci kim chcą zostać w przyszłości? Dzieci odpowiadały, że policjantem, kierowcą, mamą itd. Jedna dziewczynka odpowiedziała, że „domkiem” inna, że „tęczą”, a kolejna dziewczynka powiedziała, że Elzą – bo Elza jest piękna i ma moc . Dużym błędem z mojej strony byłoby, gdybym powiedział, że nie mogą zostać w przyszłości domkiem , tęczą czy Elzą . Dlatego podjęłam temat i zapytałam – a dlaczego chcesz zostać domkiem? Dziewczynka odpowiedziała – bo domek jest dobry (a ile zawodów opiera się na byciu dobrym, pomaganiu). Na temat tęczy dziewczynka odpowiedziała, - tęcza jest piękna i kolorowa. Nie możemy zabijać w dzieciach umiejętności rozwiązywania problemów na ich poziomie z ich perspektywy. Dałam do zrozumienia tym dzieciom jak ważne jest to co mówią, ich kreatywność i poszukiwanie rozwiązań. Jaką mamy pewność, że dziewczynka która chce zostać Elzą w przyszłości nie zostanie naukowcem, który będzie poszukiwał nowych rozwiązań
w kwestii pozyskiwania energii. I wówczas będzie mogła zaśpiewać „ Mam tę moc…”
Niekorzystne zmiany dla procesu uczenia się zachodzą często w wieku 3-4 lat, i mogą trwać nawet przez całe życie. Dziecko zniechęcone tym, że jego wysiłki nie znajdują uznania, oducza się zgadywać i wymyślać odpowiedzi. Wreszcie przestaje poszukiwać domysłów. Zamiast tego pytać będzie po prostu „co to jest?”. Nauczy się, że nie potrafi samo znaleźć odpowiedzi, bo znajduje się ona w głowie rodziców, nauczycieli. Zamiast wytrwale doskonalić umiejętność przypominania sobie informacji, łączenia i porównywania ich z innymi oraz przekształcania ich, dziecko reaguje biernie, by wreszcie polegać już tylko na autorytecie innych ludzi.
Jednym z zadań jakie stoją przed nauczycielami i rodzicami każdego przedszkolaka jest rozwijanie w dziecku umiejętności myślenia twórczego (inaczej zwanego dywergencyjnym). Jest to nic innego jak proces generowania pomysłów, które mogą znaleźć zastosowanie. Może być i tak, że sam charakter procesu myślenia twórczego bardziej zachęca do twórczości, niż efekt tego procesu. Efekty mogą być chwilowe, a wprawa w myśleniu dywergencyjnym pozostanie na zawsze.
Pierwszą rzeczą o jakiej muszą zatem pamiętać zarówno rodzice jak i nauczyciele jest zachęcanie dzieci (przy każdej okazji) do generowania twórczych pomysłów. Mamy tendencje do nagradzanie jedynie „dobrych” odpowiedzi i do odrzucania odpowiedzi uznane za „złe”. Sprawia to, że dzieci stają się niechętne próbom wprowadzenia nowych i oryginalnych rozwiązań problemów, ponieważ szanse popełnienia błędu znacznie się w takiej sytuacji zwiększają. Innymi słowy, wolą pozostać na bezpiecznym gruncie. A przecież porywy wyobraźni, dawanie odpowiedzi innych niż „odpowiednie”, gotowość do podjęcia tego, co można by nazwać ryzykiem poznawczym – są podwaliną kreatywności i myślenia twórczego. Rodzic, nauczyciel powinien stwarzać taką atmosferę, która takie zachowanie wzmacnia i do niego zachęca niż taką, w której liczą się jedynie ostrożne, odtwórcze rozwiązania.
Oczywiście nie oznacza to, że nie powinniśmy zwracać uwagi na precyzję czy dokładność.
Trzeba pamiętać, że akt kreatywności wymaga weryfikacji. Rozwiązanie musi być najpierw przetestowane, aby można było zobaczyć, czy jest trafne. Jeżeli nie, to należy poszukać nowego, ale dziecko powinno być nagradzane za podjęcie próby.
Zdolności twórcze ujawniają się około 5 roku życia pod postacią rozbudzonej ekspresji werbalnej, plastycznej, muzycznej i ruchowej dziecka. Po tym okresie następuje spadek zdolności twórczych. Jeśli nie są rozwijane, ulegają zahamowaniu. Dziecku do wyzwolenia twórczego rozwoju potrzebne są bodźce zewnętrzne. Mogą być one bardzo różne, na przykład kontakt z naturą, wycieczka, rozmowa, nowe techniki plastyczne. Najistotniejsze jest to, aby bodźce dostosowane były do poziomu dziecka, by zachęcały do pomysłów spontanicznych i samodzielnych. Poniżej przedstawię obszary w jakich realizuję temat:
3 LATKI
ROZWIJANIE MYŚLENIA TWÓRCZEGO:
- Poznawanie swoich zdolności z zakresu myślenia twórczego– kreatywności.
- Rozbudzanie ciekawości poznawczej – myślenie pytajne.
- Kształtowanie umiejętności dostrzegania problemów, zadawania pytań.
- Kształtowanie umiejętności słuchania innych, wypowiadania swego zdania.
- Wdrażanie do elaboracji (staranności, dokładności, dopracowywania szczegółów, ilości włożonej pracy w rozwiązanie zadania/problemu) – uczenie odpowiedzialności za wykonywaną pracę, dostrzegania wartości pracy innych.
- Poznanie wybranych metod TRP(twórcze Rozwiązywanie Problemów) – stosowanie
w praktyce.
- Rozwijanie płynność, giętkości i oryginalności myślenia – myślenie dywergencyjne
ROZWIJANIE UMIEJETNOŚCI KOMUNIKACYJNO – SPOŁECZNYCH:
- Kształtowanie umiejętności słuchania innych i pracy zespołowej - dostrzeganie zalet pracy w grupie.
- Kształtowanie umiejętności planowania i organizacji pracy w procesie TRP.
Nauka pracy z czasem.
- Kształtowanie umiejętności wypowiadania się, obrony własnego zdania.
- Kształtowanie umiejętności prezentacji pracy własnej.
- Zachęcanie do samooceny i oceny koleżeńskiej.
4 LATKI
ROZWIJANIE MYŚLENIA TWÓRCZEGO:
- Rozwijanie umiejętności dostrzegania problemów, ich rozwiązywania i weryfikowania rozwiązań, wyciągania wniosków.
- Doskonalenie umiejętności stawiania pytań problemowych.
- Kształtowanie umiejętności myślenia kombinatorycznego – wykonywanie bardziej złożonych poleceń i/lub instrukcji.
- Stymulowanie myślenia twórczego – wzajemne uczenie się, tolerancja dla odmiennych pomysłów, obrona swego zdania.
- Poszerzanie wiedzy w zakresie stosowania metod i technik TRP w praktyce.
ROZWIJANIE UMIEJETNOŚCI KOMUNIKACYJNO – SPOŁECZNYCH:
- Kształtowanie umiejętności zespołowego podejmowania decyzji.
- Stymulowanie myślenia twórczego – wzajemne uczenie się, nauka dyskutowania, tolerancja dla odmiennych pomysłów.
- Wykorzystywanie mocnych stron – zdolności twórczych poszczególnych członków zespołu do rozwiązywania problemów.
- Doskonalenie umiejętności planowania i organizacji pracy w procesie TRP – poszukiwanie dróg rozwiązań problemu. Praca w niedoborze czasu, materiałów i dostępnej wiedzy.
- Doskonalenie umiejętności prezentacji pracy własnej i pracy zespołu.
- Wdrażanie do samooceny i oceny koleżeńskiej.
